LGS Soru Bankası / Fen Bilimleri / Mevsimler ve İklim

1. Mevsimler ve İklim

Bu bölümde soruları ve açıklamalarını inceleyebilirsin.

1. Ünite: Mevsimler ve İklim

Soru 1 · LGS düzeyi · Mevsimlerin oluşumu· F.8.1.1.1
Biri Kuzey, diğeri Güney Yarım Küre'de bulunan K ve L şehirlerinde, yere dik dikilmiş 1 m boyundaki özdeş çubukların öğle vakti gölge boyları iki tarihte ölçülüyor. Yaklaşık sonuçlar tabloda verilmiştir.
Tarih K şehrindeki gölge boyu L şehrindeki gölge boyu
21 Haziran 0,3 m 2,0 m
21 Aralık 2,0 m 0,3 m
Bu ölçümlere göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
1. A)
  21 Haziran'da L şehrine güneş ışınları daha dik açıyla geldiği için orada yaz mevsimi yaşanır.
2. B)
  İki şehirde gölge boylarının farklı olmasının sebebi, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl içinde değişmesidir.
3. C)
  21 Aralık'ta L şehrinde birim yüzeye düşen güneş enerjisi miktarı, aynı gün K şehrindekinden fazladır.
4. D)
  21 Haziran'da iki şehirde de aynı mevsim yaşanır.
İpucu
- Gölge boyu sana ışınların yere hangi açıyla geldiğini söyler.
- Aynı tarihte iki şehrin gölge boylarını karşılaştır; sonra her seçenekteki iddiayı bu karşılaştırmayla sına.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: C
1. Gölge kısaysa güneş ışınları yere dike yakın, uzunsa eğik gelir.
2. K'de gölge 21 Haziran'da 0,3 m, 21 Aralık'ta 2,0 m: K'ye ışınlar Haziran'da dik, Aralık'ta eğik gelir; K Kuzey, L Güney Yarım Küre'dedir.
3. Eğik gelen ışın aynı enerjiyi daha geniş bir yüzeye yayar; birim yüzeye düşen enerji azalır.
4. 21 Aralık'ta L'de gölge 0,3 m, K'de 2,0 m: ışınlar L'ye daha dik geldiği için orada birim yüzeye düşen enerji daha fazladır (L'de yaz, K'de kış). 21 Haziran'da durum tersine döner; iki şehirde aynı gün zıt mevsimler yaşanır. Mevsimlerin sebebi Güneş'e uzaklık değil, eksen eğikliği nedeniyle ışınların geliş açısının değişmesidir.
Soru 2 · Kavrama · İklim ve hava olayları· F.8.1.2.1
Bir öğrenci, gazete ve ders kitaplarından aşağıdaki cümleleri not ediyor:
I. Yarın Rize'de öğleden sonra sağanak yağış bekleniyor.
II. Rize'de 35 yıllık ölçümlere göre yılın her ayında yağış görülür.
III. Bu sabah Erzurum'da hava sıcaklığı −12 °C ölçüldü.
IV. Antalya'da yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer.
Bu cümlelerden hangileri iklimle ilgilidir?
1. A)
  I ve III
2. B)
  II ve IV
3. C)
  I, II ve IV
4. D)
  II, III ve IV
İpucu
- Her cümlenin ne kadar uzun bir süreyi anlattığına bak.
- Uzun yıllara yayılan düzenli durumları bir yana, birkaç saat ya da günlük durumları öbür yana ayır.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: B
1. İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır; hava olayı ise kısa süreli (saatler, günler) durumdur.
2. I. cümle yarına ait bir tahmindir, kısa süreli: hava olayı.
3. II. cümle 35 yıllık ölçümlere dayanır: iklim.
4. III. cümle tek bir sabahın ölçümüdür: hava olayı.
5. IV. cümle mevsimlerin her yıl nasıl geçtiğini anlatır: iklim. İklimle ilgili olanlar II ve IV'tür.
Soru 3 · LGS düzeyi · Eksen eğikliği ve dolanma· F.8.1.1.1
Bir öğrenci, ortaya yerleştirdiği bir lambanın çevresinde bir küreyi dolandırarak iki model kuruyor:
Model 1: Kürenin dönme ekseni, dolanma düzlemine göre eğiktir ve dolanma boyunca hep aynı yönü gösterir.
Model 2: Kürenin dönme ekseni, dolanma düzlemine diktir.
Öğrenci, Dünya'nın Model 2'deki gibi olduğunu varsayarak şu öncülleri yazıyor:
I. Güneş ışınları yıl boyunca öğle vakti Ekvator'a dik gelir.
II. Türkiye'de yıl boyunca gece ve gündüz süreleri eşit olur.
III. Aynı tarihte Kuzey ve Güney yarım kürelerde zıt mevsimler yaşanır.
Model 2'deki gibi bir Dünya için bu öncüllerden hangileri doğrudur?
1. A)
  Yalnız I
2. B)
  Yalnız III
3. C)
  I ve II
4. D)
  I, II ve III
İpucu
- Bugünkü Dünya'da dik ışınların düştüğü yerin ve gün sürelerinin yıl içinde değişmesini hangi özellik sağlıyor?
- Bu özellik ortadan kalkınca dik ışının yerini, gün sürelerini ve mevsimleri ayrı ayrı düşün; öncülleri yalnız Model 2'ye göre değerlendir.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: C
1. Mevsimlerin oluşmasının sebebi, Dünya'nın eksen eğikliğiyle birlikte Güneş etrafında dolanmasıdır; bu sayede yıl içinde dik ışınların düştüğü yer ve gün süreleri değişir.
2. Model 2'de eksen dolanma düzlemine dik olduğu için dolanma boyunca Dünya'nın Güneş'e göre durumu değişmez; öğle vakti dik ışın hep Ekvator'a düşer. I doğrudur.
3. Aydınlanma çemberi her zaman kutuplardan geçer; her yerde gece ile gündüz eşit olur. Türkiye için de II doğrudur.
4. Işınların geliş açısı bir yerde yıl boyunca değişmediği için mevsimler oluşmaz; iki yarım kürede zıt mevsim de yaşanmaz. III yanlıştır. Doğru öncüller I ve II'dir.
Soru 4 · Pekiştirme · Gündönümlerinde gece-gündüz süreleri· F.8.1.1.1
Bir öğrenci, bir şehrin iki farklı tarihteki gündüz sürelerini araştırıp tabloya yazıyor.
Tarih Gündüz süresi
21 Haziran 9 saat 55 dakika
21 Aralık 14 saat 25 dakika
Bu verilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
1. A)
  21 Haziran'da bu şehirde kış mevsimi başlar ve yılın en uzun gecesi yaşanır.
2. B)
  Bu şehir Kuzey Yarım Küre'dedir ve 21 Haziran'da burada yaz mevsimi başlar.
3. C)
  21 Aralık'ta bu şehirde gece süresi 14 saat 25 dakikadır.
4. D)
  21 Mart'ta bu şehirde gündüz süresi, 21 Aralık'takinden uzundur.
İpucu
- 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de gündüzler uzun mu kısa mı? Tablodaki şehirde durum nasıl?
- Şehrin hangi yarım kürede olduğunu bulduktan sonra o yarım kürede 21 Haziran'da hangi mevsimin başladığını ve gecenin kaç saat sürdüğünü düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: A
1. Kuzey Yarım Küre'de 21 Haziran'da yılın en uzun gündüzü, Güney Yarım Küre'de ise yılın en kısa gündüzü yaşanır.
2. Bu şehirde 21 Haziran'da gündüz yaklaşık 10 saat, 21 Aralık'ta yaklaşık 14,5 saattir; şehir Güney Yarım Küre'dedir.
3. Güney Yarım Küre'de 21 Haziran'da kış başlar; gündüz en kısa olduğu için gece (24 − 9 sa 55 dk = 14 sa 05 dk) yılın en uzun gecesidir.
4. 21 Aralık'ta gece 24 − 14 sa 25 dk = 9 sa 35 dk'dır. 21 Mart'ta gece ile gündüz eşittir (yaklaşık 12 saat); bu, 21 Aralık'taki 14 sa 25 dk'dan kısadır.
Soru 5 · Pekiştirme · Aynı gün farklı enlemlerde gün uzunluğu· F.8.1.1.1
Kuzey Yarım Küre'de bulunan K, L, M ve N şehirlerinde 21 Haziran günü ölçülen gündüz süreleri tabloda verilmiştir.
Şehir Gündüz süresi
L 13 saat 30 dakika
N 18 saat 50 dakika
K 12 saat 07 dakika
M 15 saat 05 dakika
Bu verilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
1. A)
  21 Aralık'ta da bu dört şehirden gündüzü en uzun olanı N olur.
2. B)
  Bu dört şehirden Ekvator'a en uzak olanı N'dir.
3. C)
  21 Haziran'da güneş ışınları öğle vakti en eğik açıyla K şehrine gelir.
4. D)
  L şehri, M şehrine göre Ekvator'a daha uzaktır.
İpucu
- 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de Ekvator'dan kuzeye gidildikçe gündüz süresi nasıl değişir?
- Önce şehirleri gündüz sürelerine göre sırala; sonra bu sıranın Ekvator'a uzaklık, ışın açısı ve 21 Aralık için ne anlama geldiğini ayrı ayrı düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: B
1. 21 Haziran'da Kuzey Yarım Küre'de Ekvator'dan Kuzey Kutbu'na gidildikçe gündüz süresi uzar; Ekvator'da gündüz yaklaşık 12 saattir.
2. Gündüz süreleri K < L < M < N olduğu için şehirlerin Ekvator'a uzaklıkları da K < L < M < N'dir. N Ekvator'a en uzak, K en yakındır; L, M'den Ekvator'a daha yakındır.
3. 21 Haziran'da öğle vakti dik ışınlar Yengeç Dönencesi'ne düşer. K Ekvator'a çok yakın, N ise en kuzeydedir; ışınları en eğik alan şehir K değil N'dir.
4. 21 Aralık'ta Kuzey Yarım Küre'de kutba gidildikçe gündüz kısalır; o gün gündüzü en kısa olan şehir N olur.
Soru 6 · Pekiştirme · Işınların yüzeyle yaptığı açı ve sıcaklık· F.8.1.1.1
Bir öğrenci aynı lambayı, özdeş siyah kartonlara her seferinde aynı uzaklıktan farklı açılarla tutuyor. Tabloda ışığın karton yüzeyiyle yaptığı açı verilmiştir. Her denemede lambayı 10 dakika yakıyor ve kartonun aydınlanan bölgesindeki sıcaklık artışını ölçüyor.
Deneme Işığın karton yüzeyiyle yaptığı açı Aydınlanan alan Sıcaklık artışı
1 90° 20 cm² 6 °C
2 60° 23 cm² 5 °C
3 30° 40 cm² 3 °C
Bu deneyin sonuçlarına dayanarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
1. A)
  Işık yüzeye eğik geldikçe aynı enerji daha geniş alana yayılır, sıcaklık daha az artar.
2. B)
  Lamba kartona yaklaştırıldıkça kartonun aydınlanan bölgesinin sıcaklığı daha çok artar.
3. C)
  Aydınlanan alan büyüdükçe lambadan kartona ulaşan toplam ışık enerjisi de artar.
4. D)
  Işığın karton yüzeyiyle yaptığı açı yarıya indiğinde kartondaki sıcaklık artışı da yarıya iner.
İpucu
- Önce denemeler arasında yalnız hangi değişkenin değiştiğini belirle.
- Aydınlanan alan ile sıcaklık artışı sütunlarını birlikte oku; lambanın verdiği enerjinin denemeler arasında değişip değişmediğini düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: A
1. Denemelerde lamba, uzaklık, süre ve karton aynı; yalnız ışığın karton yüzeyiyle yaptığı açı değişiyor. Sonuç yalnız açıyla ilgili olarak çıkarılabilir.
2. Işığın yüzeyle yaptığı açı 90°'den 30°'ye küçülüp ışık eğikleştikçe aydınlanan alan 20 cm²'den 40 cm²'ye genişliyor, sıcaklık artışı 6 °C'den 3 °C'ye iniyor.
3. Lambadan gelen enerji aynıdır; eğik gelen ışık bu enerjiyi daha geniş alana yaydığı için birim yüzeye düşen enerji ve sıcaklık artışı azalır.
4. Bu açı 60°'den 30°'ye yarıya inince sıcaklık artışı 5 °C'den 3 °C'ye iner; yarıya (2,5 °C) inmez. Bu, Dünya'da ışınları dik alan yerlerin eğik alan yerlerden daha çok ısınmasını modeller.
Soru 7 · Pekiştirme · İklim bilimi ve iklim bilimci· F.8.1.2.2
Aşağıda üç uzmanın yaptığı çalışmalar anlatılmıştır:
K: Bir şehrin son 40 yıllık sıcaklık kayıtlarını inceleyerek yaz mevsimlerinin giderek ısınıp ısınmadığını belirliyor.
L: Bir havalimanı için önümüzdeki 6 saat içinde sis oluşup oluşmayacağını tahmin ediyor.
M: Bir bölgede hangi tarım ürünlerinin yetiştirilebileceğine karar verilmesi için bölgenin uzun yıllara ait yağış ve sıcaklık ortalamalarını raporluyor.
Bu çalışmalarla ilgili şu yargılar ileri sürülüyor:
I. K ile M aynı bilim dalında çalışmaktadır.
II. L'nin çalıştığı bilim dalı meteorolojidir.
III. M'nin raporu, bölgede önümüzdeki yaz mevsiminin kurak geçip geçmeyeceğini kesin olarak göstermez.
Buna göre bu yargılardan hangileri doğrudur?
1. A)
  I ve II
2. B)
  I ve III
3. C)
  II ve III
4. D)
  I, II ve III
İpucu
- Her uzmanın çalışmasında ne kadar uzun bir sürenin verisini kullandığına bak; çalışmanın kime yarayacağına göre karar verme.
- Uzun yılların ortalaması bir bölgede genellikle ne olduğunu mu anlatır, yoksa belirli bir yılda ne olacağını mı?
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: D
1. İklim bilimi (klimatoloji), bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasını inceler; bu alanda çalışan uzmana iklim bilimci (klimatolog) denir. Meteoroloji ise kısa süreli hava olaylarını inceler ve hava durumunu tahmin eder.
2. K, 40 yıllık kayıtlarla uzun dönemli eğilimi inceliyor; M, tarım için de olsa uzun yılların ortalamalarıyla çalışıyor. İkisi de iklim bilimcidir; I doğrudur.
3. L, 6 saatlik sis tahmini yapıyor; kısa süreli hava olayıyla ilgilendiği için meteoroloji uzmanıdır; II doğrudur.
4. M'nin raporu, bölgede yazların genellikle nasıl geçtiğini gösterir. Ortalama, belirli bir yılın ortalamadan sapabileceğini dışlamaz; önümüzdeki yazın kurak geçip geçmeyeceğini kesin olarak söyleyemez. III doğrudur.
5. Üç yargı da doğrudur.
Soru 8 · Pekiştirme · İklim ile hava olayları arasındaki fark· F.8.1.2.1
Bir öğrenci yaşadığı şehirle ilgili iki tablo hazırlıyor. 1. tabloda şehrin 1991-2020 yıllarına ait temmuz ayı ortalamaları, 2. tabloda bu yıl 10, 11 ve 12 Temmuz günlerinde yapılan ölçümler vardır.
1. tablo: Temmuz ayı ortalamaları (1991-2020) Değer
Ortalama sıcaklık 24 °C
Aylık toplam yağış 10 mm
2. tablo: Gün Sıcaklık Yağış
10 Temmuz 18 °C 25 mm
11 Temmuz 20 °C 12 mm
12 Temmuz 31 °C yağış yok
Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
1. A)
  1. tablo bu yılki hava durumunu, 2. tablo ise şehrin iklimini göstermektedir.
2. B)
  Bu yılki yağışlı temmuz günleri, şehrin temmuz aylarının az yağışlı geçtiği bilgisini tek başına değiştirmez.
3. C)
  Şehrin uzun yıllık temmuz sıcaklık ortalaması, 12 Temmuz'da ölçülen sıcaklıkla aynıdır.
4. D)
  Bu şehirde temmuz aylarında hiç yağış görülmediği için 10 ve 11 Temmuz ölçümleri hatalıdır.
İpucu
- İki tablonun ne kadar uzun bir süreyi kapsadığını karşılaştır.
- Birkaç günlük ölçümün, uzun yılların ortalamasıyla aynı şeyi anlatıp anlatmadığını düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: B
1. İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır; hava olayları ise saatler ya da günler süren kısa süreli durumlardır.
2. 1. tablo 30 yıllık ortalamaları verir, şehrin iklimini gösterir; 2. tablo üç günlük ölçümleri verir, hava olaylarını gösterir. A seçeneği bunu tersine çevirir.
3. Bu yıl 10 ve 11 Temmuz'da toplam 37 mm yağış düşmüştür; bu, uzun yılların temmuz ortalamasından fazladır. Ancak birkaç günlük bir sapma, 30 yılın ortalamasıyla belirlenen iklimi tek başına değiştirmez; şehrin temmuz ayları yine az yağışlı sayılır.
4. Temmuz ortalama sıcaklığı 24 °C, 12 Temmuz ölçümü 31 °C'dir; tek günün ölçümü ortalamaya eşit değildir.
5. Aylık yağış ortalaması 10 mm'dir, sıfır değildir; temmuzda az da olsa yağış görülür ve ölçümlerin hatalı olduğu söylenemez.
Soru 9 · Pekiştirme · Ekinokslar· F.8.1.1.1
Kuzey Yarım Küre'de yaşayan bir öğrenci gözlem günlüğüne şunları yazıyor:
"Bugün gece ve gündüz süreleri birbirine eşitti. Bugünden sonraki günlerde gündüzlerin kısaldığını, gecelerin uzadığını gözlemledim."
Öğrencinin gözlem günlüğüne ilk cümleyi yazdığı gün aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
1. A)
  Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar mevsimi başlar.
2. B)
  Güney Yarım Küre'de sonbahar mevsimi başlar.
3. C)
  Güney Yarım Küre'de ilkbahar mevsimi başlar.
4. D)
  Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi'ne dik gelir.
İpucu
- Gece ile gündüzün eşit olduğu iki tarih hangileridir? Kuzey Yarım Küre'de bu tarihlerden sonra gündüzler nasıl değişir?
- Tarihi bulduktan sonra o gün dik ışınların nereye düştüğünü ve iki yarım kürede hangi mevsimlerin başladığını ayrı ayrı düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: C
1. Gece ile gündüzün eşit olduğu günler 21 Mart ve 23 Eylül'dür; bu günlerde güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir.
2. Kuzey Yarım Küre'de 21 Mart'tan sonra gündüzler uzar, 23 Eylül'den sonra kısalır. Öğrenci kısalmayı gözlediğine göre gün 23 Eylül'dür.
3. 23 Eylül'de Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar.
4. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne 21 Haziran'da dik gelir; 23 Eylül'de dik ışınlar Ekvator'dadır.

Şehir	Gündüz süresi
L	13 saat 30 dakika
N	18 saat 50 dakika
K	12 saat 07 dakika
M	15 saat 05 dakika

2. tablo: Gün	Sıcaklık	Yağış
10 Temmuz	18 °C	25 mm
11 Temmuz	20 °C	12 mm
12 Temmuz	31 °C	yağış yok

Tarih	K şehrindeki gölge boyu	L şehrindeki gölge boyu
21 Haziran	0,3 m	2,0 m
21 Aralık	2,0 m	0,3 m

Deneme	Işığın karton yüzeyiyle yaptığı açı	Aydınlanan alan	Sıcaklık artışı
1	90°	20 cm²	6 °C
2	60°	23 cm²	5 °C
3	30°	40 cm²	3 °C

1. tablo: Temmuz ayı ortalamaları (1991-2020)	Değer
Ortalama sıcaklık	24 °C
Aylık toplam yağış	10 mm