LGS Soru Bankası / Fen Bilimleri / Madde Döngüleri ve Sürdürülebilir Kalkınma

11. Madde Döngüleri ve Sürdürülebilir Kalkınma

Bu bölümde soruları ve açıklamalarını inceleyebilirsin.

6. Ünite: Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi

Soru 1 · Kavrama · Madde döngüleri — karbon döngüsü· F.8.6.3.1
Karbon döngüsü üzerine çalışan bir öğrenci aşağıdaki olayları listeliyor:
I. Termik santrallerde kömür yakılması
II. Geniş orman alanlarının kesilip yerleşim alanına dönüştürülmesi
III. Yeşil bitkilerin fotosentez yapması
IV. Canlıların oksijenli solunum yapması
Her olay tek başına düşünüldüğünde, bu olaylardan hangileri atmosferdeki karbondioksit miktarının artmasına yol açar?
1. A)
  I ve II
2. B)
  I ve IV
3. C)
  I, II ve III
4. D)
  I, II ve IV
İpucu
- Her olayda karbondioksidin atmosfere verildiğini mi, atmosferden alındığını mı düşün.
- Fotosentez ve solunumdaki gaz alışverişini karşılaştır; ormanların kesilmesinin hangi olayı azalttığını da hesaba kat.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: D
1. Kömür gibi fosil yakıtlar yanarken atmosfere karbondioksit verilir (I artırır).
2. Ağaçlar fotosentezle atmosferden karbondioksit alır; ormanlar kesilince bu alım azalır ve atmosferdeki karbondioksit artar (II artırır).
3. Fotosentezde bitkiler karbondioksit kullanır; atmosferdeki karbondioksidi azaltır (III artırmaz).
4. Oksijenli solunumda canlılar karbondioksit açığa çıkarır (IV artırır). Artışa katkı sağlayanlar I, II ve IV'tür.
Soru 2 · Kavrama · Küresel iklim değişikliğinin sonuçları· F.8.6.3.3
Bir dağlık bölgedeki ölçüm istasyonunun üç farklı dönemdeki kayıtlarının ortalamaları tabloda verilmiştir.
Dönem Yıllık ortalama sıcaklık Yılda karla örtülü gün sayısı
1971-1980 8,1 °C 120
1991-2000 8,9 °C 104
2011-2020 9,8 °C 86
Bilim insanları, bu eğilimin Dünya genelinde de görüldüğünü belirtiyor.
Bu eğilim sürerse aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?
1. A)
  Bazı bölgelerde kuraklığın ve orman yangınlarının artması
2. B)
  Bazı bölgelerde kısa sürede çok yağış düşmesiyle sel olaylarının artması
3. C)
  Bazı canlı türlerinin daha serin olan yüksek bölgelere doğru yayılması
4. D)
  Kutuplardaki buzulların genişlemesiyle deniz seviyesinin düşmesi
İpucu
- Tablodaki iki sütunun 50 yıl boyunca hangi yönde değiştiğine bak.
- Sıcaklık artmaya devam ederse buzlara, suyun buharlaşmasına ve canlıların yaşam alanlarına ne olacağını ayrı ayrı düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: D
1. Tablodaki 50 yıla yayılan veriler, ortalama sıcaklığın arttığını ve karla örtülü gün sayısının azaldığını gösteriyor; bu bir hava olayı değil, iklimdeki uzun dönemli değişimdir.
2. Küresel ısınma sürerse karalar üzerindeki buzullar ve kar örtüsü erir; bu sular denizlere karışır, ısınan deniz suyu da genleşir. Bu yüzden deniz seviyesi yükselir. (Denizde yüzen buzun erimesi deniz seviyesini kayda değer değiştirmez.) Buzulların genişlemesi ve deniz seviyesinin düşmesi beklenmez.
3. Artan sıcaklık buharlaşmayı artırır; bazı bölgelerde kuraklık ve orman yangınları artar.
4. Daha çok su buharı taşıyan atmosfer, bazı bölgelerde kısa sürede şiddetli yağışa ve sellere yol açar.
5. Ortamın sıcaklığına uyum sağlamış bazı canlılar, daha serin yüksek bölgelere ya da kutuplara doğru yayılır.
Soru 3 · Pekiştirme · Madde döngüleri — azot döngüsü· F.8.6.3.1
Bir çiftçi tarlasını K ve L adlı iki bölüme ayırıyor. İki bölümün toprağı, sulaması ve aldığı güneş ışığı aynıdır. L bölümünde 1. yıl yetiştirilen fasulye hasat edildikten sonra kökleri toprakta bırakılıyor.
Bölüm 1. yıl ekilen 2. yıl ekilen 2. yıl verilen gübre 2. yıl buğday verimi
K Buğday Buğday Aynı miktar Düşük
L Fasulye Buğday Aynı miktar Yüksek
L bölümünde 2. yıl buğday veriminin daha yüksek olmasının en olası açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
1. A)
  Fasulyenin köklerindeki bakteriler, havadaki azotu toprakta bitkilerin kullanabileceği maddelere dönüştürmüştür.
2. B)
  Fasulye fotosentezle ürettiği oksijeni toprağa vermiş, buğday kökleriyle bu oksijeni alarak daha çok büyümüştür.
3. C)
  Fasulye havadaki azot gazını yapraklarıyla doğrudan kullandığı için topraktaki azotlu maddeler buğdaya kalmıştır.
4. D)
  L bölümüne 2. yılda K bölümünden daha fazla gübre verildiği için buğday daha verimli büyümüştür.
İpucu
- Tabloda K ve L bölümleri arasında hangi koşul farklı, hangileri aynı?
- Buğday büyümek için topraktan hangi maddeye ihtiyaç duyar? Havada bol bulunan bu madde toprağa nasıl geçer?
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: A
1. Tabloya göre iki bölümde toprak, su, ışık ve 2. yıl gübresi aynıdır; tek fark 1. yıl L'ye fasulye ekilmesidir. Verim farkı fasulyeyle ilgilidir.
2. Havanın büyük kısmı azot gazıdır, ama bitkiler azot gazını doğrudan kullanamaz; azotu topraktaki azotlu maddelerden kökleriyle alır.
3. Fasulye gibi baklagillerin köklerinde yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği azotlu maddelere dönüştürür. Toprakta bırakılan kökler ayrıştırıcılarca da parçalanır; toprak azotlu maddelerce zenginleşir.
4. Ertesi yıl buğday bu azotlu maddeleri kullanarak daha iyi büyür. Fotosentezde oksijen havaya verilir; buğdayın veriminin sebebi oksijen değil azotlu maddelerdir.
Soru 4 · Kavrama · Çevre sorunları — sera etkisi, ozon tabakası ve küresel ısınma· F.8.6.3.3
Fen bilimleri dersinde öğretmen, sera etkisi ve ozon tabakası hakkında öğrencilerin görüşlerini soruyor:
Ali: Sera etkisi olmasaydı Dünya'nın ortalama sıcaklığı bugünkünden çok daha düşük olurdu.
Banu: Ozon tabakasının incelmesi, yeryüzüne ulaşan zararlı morötesi (UV) ışınların artmasına yol açar.
Cem: Küresel ısınmanın temel nedeni, incelen ozon tabakasından Dünya'ya daha çok güneş ısısı girmesidir.
Buna göre hangi öğrencilerin görüşü bilimsel olarak doğrudur?
1. A)
  Yalnız Banu
2. B)
  Ali ve Banu
3. C)
  Ali ve Cem
4. D)
  Ali, Banu ve Cem
İpucu
- Sera etkisi ile küresel ısınma aynı şey mi? Ozon tabakası güneşten gelen hangi ışınları tutar?
- Her görüşü ayrı değerlendir: önce doğal sera etkisinin Dünya için ne işe yaradığını, sonra küresel ısınmada artan şeyin ne olduğunu düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: B
1. Karbondioksit, su buharı gibi sera gazları yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını atmosferde tutar; buna sera etkisi denir. Doğal sera etkisi olmasaydı Dünya'nın ortalama sıcaklığı çok daha düşük olurdu. Ali'nin görüşü doğrudur.
2. Ozon tabakası güneşten gelen zararlı morötesi ışınların büyük kısmını tutar. Tabaka inceldiğinde yeryüzüne ulaşan morötesi ışın artar. Banu'nun görüşü doğrudur.
3. Küresel ısınmanın temel nedeni, fosil yakıtların yakılması ve ormansızlaşma gibi etkinliklerle sera gazlarının artması ve sera etkisinin güçlenmesidir. Ozon tabakasının incelmesi ayrı bir sorundur, küresel ısınmanın temel nedeni değildir. Cem'in görüşü yanlıştır. Doğru görüşler Ali'nin ve Banu'nun görüşleridir.
Soru 5 · Pekiştirme · Sürdürülebilir kalkınma — geri dönüşüm ve enerji tasarrufu· F.8.6.4.4
Bir belediye geri dönüşüm kampanyası düzenleyecektir; bütçesi yalnız bir atık türünü toplamaya yetmektedir. Atıkların geri dönüştürülmesiyle, aynı ürünü ham maddeden üretmeye göre enerji tasarrufu sağlanır. Tabloda her atık türünün 1 tonunun geri dönüşümüyle sağlanan enerji tasarrufu ve kampanyayla toplanması beklenen ek atık miktarı verilmiştir.
Atık türü 1 ton atıkla sağlanan enerji tasarrufu (birim) Kampanyayla toplanacak ek atık (ton)
Alüminyum 14 1
Cam 1 6
Kâğıt 4 5
Plastik 6 3
Belediye, kampanya sonunda sağlanacak toplam enerji tasarrufunun en fazla olmasını istiyorsa hangi atık türünü seçmelidir?
1. A)
  Alüminyum
2. B)
  Cam
3. C)
  Kâğıt
4. D)
  Plastik
İpucu
- Toplam tasarruf yalnız bir sütuna mı bağlıdır, yoksa iki sütuna birden mi?
- Her atık türü için 1 ton başına tasarrufu, toplanacak ton miktarıyla birleştirip dört toplamı karşılaştır.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: C
1. Toplam enerji tasarrufu, 1 ton başına tasarruf ile toplanacak ton miktarının çarpımıdır; iki sütun birlikte kullanılmalıdır.
2. Alüminyum: 14 × 1 = 14 birim. Cam: 1 × 6 = 6 birim. Kâğıt: 4 × 5 = 20 birim. Plastik: 6 × 3 = 18 birim.
3. En büyük toplam tasarruf 20 birimle kâğıttadır. Ton başına en çok tasarruf alüminyumda, en çok toplanacak atık camda olsa da toplamda en fazla tasarrufu bunlar sağlamaz.
4. Geri dönüşüm ham madde ve enerji tasarrufu sağlayarak ülke ekonomisine katkıda bulunur; kampanya seçimi verilerle yapılmalıdır.
Soru 6 · Pekiştirme · Madde döngüleri — kapalı fanusta su ve oksijen döngüsü· F.8.6.3.2
Bir öğrenci, cam bir fanusun içine nemli toprak, küçük bir bitki ve birkaç solucan koyup fanusun ağzını sıkıca kapatıyor. Fanusu ışık alan bir pencerenin önüne yerleştiriyor. Fanusa aylarca dışarıdan su eklenmediği hâlde bitki ve solucanlar yaşamaya devam ediyor. Öğrenci gündüzleri fanusun iç yüzeyinde su damlacıkları oluştuğunu, bu damlacıkların zamanla toprağa süzüldüğünü gözlemliyor.
Bu fanusla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
1. A)
  Fanusun iç yüzeyindeki damlacıklar, topraktan buharlaşan ve bitkinin terlemesiyle çıkan suyun yoğuşmasıyla oluşur.
2. B)
  Fanustaki bitki gece de solunum yaparak fanustaki oksijeni kullanır.
3. C)
  Fanus ışık almayan bir dolaba konulursa bitki bir süre sonra canlılığını yitirir.
4. D)
  Fanusa dışarıdan su eklenmediği için bir süre sonra fanustaki su tükenir ve bitki kurur.
İpucu
- Fanusun ağzı kapalıyken içindeki su dışarı çıkabilir mi? Damlacıklar sonra nereye gidiyor?
- Bitkinin fanusta hangi olaylarla su ve gaz alışverişi yaptığını, besinini nasıl elde ettiğini sırayla düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: D
1. Fanusun ağzı kapalıdır; içindeki su dışarı çıkamaz. Topraktan buharlaşan ve bitkinin terlemeyle verdiği su buharı soğuk cam yüzeyde yoğuşur, damlacıklar toprağa geri döner. Bu su döngüsüdür; damlacıklarla ilgili yargı söylenebilir.
2. Su döngüyle yeniden kullanıldığı için fanustaki su tükenmez; nitekim bitki aylarca yaşamaktadır. Suyun tükeneceği yargısı söylenemez.
3. Bitkiler gece ve gündüz solunum yapar, solunumda oksijen kullanır; gündüz fotosentezle ürettikleri oksijen fanustaki oksijeni yeniler. Gece solunumu yargısı söylenebilir.
4. Bitki besinini fotosentezle üretir; fotosentez için ışık gerekir. Işık almayan bitki besin üretemez ve bir süre sonra canlılığını yitirir. Karanlık dolapla ilgili yargı söylenebilir.
Soru 7 · Pekiştirme · Katı atıkların ayrıştırılması· F.8.6.4.3
Bir ilçede iki mahallenin bir haftalık evsel atıkları inceleniyor. İki mahallede de toplanan atık miktarı 1000 kg'dır ve atıkların türleri birbirine benzerdir. K mahallesindeki kâğıt ve plastiklerin bir kısmının, yemek artıklarıyla kirlendiği için geri dönüşüme gönderilemediği görülmüştür.
Mahalle Atıkların toplanma biçimi Geri dönüşüme gönderilen atık Depolama alanına giden atık
K Bütün atıklar tek kapta 150 kg 850 kg
L Kâğıt, cam, plastik ve metal ayrı kutularda 700 kg 300 kg
Bu verilerle ilgili şu yargılar ileri sürülüyor:
I. Atıkların kaynağında türlerine göre ayrıştırılması, depolama alanına giden atık miktarını azaltır.
II. K mahallesinde geri dönüştürülen atığın az olmasında, aynı kapta karışan atıkların birbirini kirletmesinin payı vardır.
III. Aynı miktarda yeni ürün yapılırken geri dönüştürülen malzeme kullanılırsa, doğadan alınan ham madde ve harcanan enerji artar.
Bu yargılardan hangileri doğrudur?
1. A)
  Yalnız I
2. B)
  Yalnız II
3. C)
  I ve II
4. D)
  I, II ve III
İpucu
- Tablodaki iki mahallenin hem geri dönüşüme hem depolamaya gönderdiği miktarları karşılaştır.
- Aynı kapta biriken farklı atıkların birbirine ne yapabileceğini ve geri dönüşümün neyi koruduğunu düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: C
1. Atıklarını türlerine göre ayıran L mahallesinden depolama alanına 300 kg, tek kapta toplayan K mahallesinden 850 kg atık gidiyor. Kaynağında ayrıştırma depolanan atığı azaltır; I doğrudur.
2. Tek kapta toplanan atıklar birbirine karışır; metne göre K'deki kâğıt ve plastiklerin bir kısmı yemek artıklarıyla kirlendiği için geri dönüşüme gönderilememiştir. K'de geri dönüştürülen atığın az olmasında bunun payı vardır; II doğrudur.
3. Aynı miktarda ürün için geri dönüştürülen malzeme, doğadan alınan ham maddenin yerine geçer; ham maddeden üretime göre ham madde ve enerji tüketimi azalır, artmaz. III yanlıştır. Doğru olanlar I ve II'dir.
Soru 8 · LGS düzeyi · Kaynakların tasarruflu kullanılmaması· F.8.6.4.5
Bir kentin içme ve kullanma suyu yalnız barajlardan karşılanmaktadır. Barajlardaki su hem kente hem de çevredeki tarlaların sulanmasına verilmektedir. Barajlardan bir yılda çekilen toplam su ile barajlara bir yılda giren su miktarı tabloda verilmiştir. Kentte su borularındaki sızıntılarla suyun bir kısmı kaybolmakta, tarlalar ise açık kanallarla salma yöntemiyle sulanmaktadır.
Yıl Barajlardan çekilen toplam su (milyon m³) Barajlara bir yılda giren su (milyon m³)
2020 80 100
2022 90 95
2024 100 90
Bu eğilim sürerse kentin karşılaşabileceği sorun ve buna uygun çözüm önerisi aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
1. A)
  Tüketim barajlara giren suyu aşmaya başladığı için barajlardaki su azalır; sızıntılı boruların onarılması ve tarlalarda damla sulamaya geçilmesi önerilir.
2. B)
  Barajlara giren su her yıl azaldığı için sorunun tek nedeni yağışların azalmasıdır; tüketimin azaltılması sorunu etkilemez.
3. C)
  Barajlara her yıl su girmeye devam ettiği için kentte su sıkıntısı beklenmez; yeni bir önlem almaya gerek yoktur.
4. D)
  Tüketim barajlara giren suyu aşmaya başladığı için barajlardaki su azalır; açığın kapatılması için yer altı suyunun daha çok çekilmesi önerilir.
İpucu
- Her yıl için tüketilen su ile barajlara giren suyu karşılaştır; aradaki fark nasıl değişiyor?
- Bir çözüm önerisinin tüketimi gerçekten azaltıp azaltmadığını, yoksa açığı başka bir kaynaktan mı kapattığını düşün.
Cevap ve çözüm
Doğru cevap: A
1. 2020'de tüketim (80) barajlara giren sudan (100) azdır; 2022'de fark daralmıştır (90 ve 95). 2024'te tüketim (100) giren suyu (90) aşmıştır: barajlardaki birikmiş su azalmaya başlar.
2. Sorun hem tüketimin artmasından hem giren suyun azalmasından doğar; tüketimi azaltmak sorunu hafifletir.
3. Sızıntılı boruların onarılması kaybolan suyu, damla sulama tarlada harcanan suyu azaltır; bunlar tasarrufa dayalı çözümlerdir.
4. Yer altı suyunu daha çok çekmek tüketimi azaltmaz, sorunu başka bir kaynağa taşır; o kaynak da tükenebilir.

Bölüm	1. yıl ekilen	2. yıl ekilen	2. yıl verilen gübre	2. yıl buğday verimi
K	Buğday	Buğday	Aynı miktar	Düşük
L	Fasulye	Buğday	Aynı miktar	Yüksek

Mahalle	Atıkların toplanma biçimi	Geri dönüşüme gönderilen atık	Depolama alanına giden atık
K	Bütün atıklar tek kapta	150 kg	850 kg
L	Kâğıt, cam, plastik ve metal ayrı kutularda	700 kg	300 kg

Dönem	Yıllık ortalama sıcaklık	Yılda karla örtülü gün sayısı
1971-1980	8,1 °C	120
1991-2000	8,9 °C	104
2011-2020	9,8 °C	86

Atık türü	1 ton atıkla sağlanan enerji tasarrufu (birim)	Kampanyayla toplanacak ek atık (ton)
Alüminyum	14	1
Cam	1	6
Kâğıt	4	5
Plastik	6	3

Yıl	Barajlardan çekilen toplam su (milyon m³)	Barajlara bir yılda giren su (milyon m³)
2020	80	100
2022	90	95
2024	100	90