LGS Soru Bankası / Fen Bilimleri / Kalıtım

3. Kalıtım

Bu bölümde soruları ve açıklamalarını inceleyebilirsin.

2. Ünite: DNA ve Genetik Kod

1. Soru 1 · Pekiştirme · Kalıtım — tek karakter çaprazlaması· F.8.2.2.2

   Bezelyelerde tohum rengi bakımından sarı (S) karakteri, yeşil (s) karakterine baskındır. Sarı tohumlu bir bezelye bitkisi (X), yeşil tohumlu bir bezelye bitkisiyle çaprazlanıyor. Oluşan tohumların yaklaşık yarısı sarı, yarısı yeşil renkli çıkıyor.

   Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
   1. A)
      Oluşan sarı tohumlu bezelyelerin genotipi Ss'dir.
   2. B)
      X bitkisinin genotipi SS'dir.
   3. C)
      Oluşan yeşil tohumlar yeşil renk genini yalnız yeşil tohumlu atadan almıştır.
   4. D)
      X bitkisi kendi kendine tozlaşırsa oluşan tohumların hepsi sarı olur.
   İpucu

   • Yeşil tohumlu döller hangi genotipe sahip olmak zorunda?
   • Yeşil dölün iki s geninden birinin X'ten geldiğini kullanarak X'in genotipini bul, sonra çaprazlama tablosunu kur.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: A

   1. Yeşil tohum ss genotiplidir; s genlerinden biri yeşil atadan, biri X'ten gelmiştir. Demek ki X'te bir s geni vardır; X sarı olduğu için genotipi Ss'dir.
   2. Ss × ss çaprazlamasında döller Ss ve ss olur; yaklaşık yarısı sarı, yarısı yeşildir; bu, verilen oranla tutar.
   3. Oluşan sarı tohumlar S genini X'ten, s genini yeşil atadan aldığı için hepsi Ss'dir.
   4. X kendi kendine tozlaşırsa (Ss × Ss) döllerin yaklaşık dörtte biri ss, yani yeşil olur; hepsi sarı olmaz.

2. Soru 2 · Kavrama · Kalıtımla ilgili kavramlar· F.8.2.2.1

   Bezelyelerde çiçek rengi bakımından mor (M) karakteri, beyaz (m) karakterine baskındır. Bir öğrenci üç bezelye bitkisiyle ilgili bildiklerini tabloya yazıyor; bilmediği hücrelere soru işareti koyuyor.

   Bitki	Genotip	Çiçek rengi
   X	MM	mor
   Y	Mm	?
   Z	?	beyaz

   Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
   1. A)
      X ile Y bitkilerinin genotipleri farklı olduğu hâlde fenotipleri aynıdır.
   2. B)
      Z bitkisi saf döldür.
   3. C)
      Y bitkisi heterozigot genotiplidir.
   4. D)
      Z bitkisinin genotipinde mor renk geni bulunabilir.
   İpucu

   • Önce tablodaki soru işaretli iki hücreyi baskınlık kuralıyla doldur.
   • Saf döl ve homozigot terimlerinin baskın genle mi yoksa iki genin aynı olmasıyla mı ilgili olduğunu düşün.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: D

   1. Beyaz karakter çekinik olduğu için ancak iki çekinik gen bir araya geldiğinde ortaya çıkar; Z'nin genotipi mm'dir ve Z saf döldür (homozigot).
   2. Y'nin genotipi Mm'dir: farklı iki gen taşıdığı için heterozigottur (melez). Baskın M geni bulunduğundan Y'nin çiçekleri mordur.
   3. X (MM) ile Y (Mm) genotipçe farklı, fenotipçe aynıdır (ikisi de mor).
   4. Z'de mor renk geni (M) bulunsaydı çiçekleri mor olurdu; beyaz çiçekli Z'de M geni bulunamaz. Yanlış olan ifade budur.

3. Soru 3 · Pekiştirme · Kalıtım — tek karakter çaprazlamasında olasılık· F.8.2.2.2

   Bezelyelerde tohum rengi bakımından sarı (S) karakteri, yeşil (s) karakterine baskındır. Bir araştırmacı saf döl sarı tohumlu bir bezelyeyi yeşil tohumlu bir bezelyeyle çaprazlıyor ve birinci kuşak bitkileri elde ediyor. Daha sonra birinci kuşak bitkilerini kendi aralarında çaprazlıyor ve ikinci kuşakta toplam 800 tohum elde ediyor.

   Buna göre ikinci kuşaktaki tohumlardan yaklaşık kaç tanesinin saf döl sarı tohum olması beklenir?
   1. A)
      200
   2. B)
      400
   3. C)
      600
   4. D)
      800
   İpucu

   • İlk çaprazlamada atalar saf döl olduğuna göre birinci kuşak bitkilerinin genotipi ne olur?
   • Birinci kuşak bitkilerini kendi aralarında çaprazlayan bir tablo kur; hem 'sarı' hem 'saf döl' olan kutuları say.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: A

   1. Saf döl sarı ata SS, yeşil ata ss genotiplidir. SS × ss çaprazlamasında birinci kuşağın tamamı Ss olur (sarı, melez).
   2. Birinci kuşak kendi arasında çaprazlanır: Ss × Ss. Oluşabilecek genotipler SS, Ss, Ss, ss'dir; saf döl sarı (SS) olma olasılığı 1/4'tür.
   3. 800 tohumun yaklaşık 1/4'ü, yani 200 tanesi saf döl sarı tohum olur. (Sarı tohumların toplamı yaklaşık 600, yeşil tohumlar yaklaşık 200'dür.)

4. Soru 4 · LGS düzeyi · Kalıtım — soy kaydı yorumu (bezelye, tek karakter)· F.8.2.2.2

   Bir ziraat mühendisi, tohum şekli bakımından incelediği bezelye bitkilerinin soy kaydını tutuyor. Kayıtta her bitkinin hangi bitkilerin çaprazlanmasından oluştuğu ve tohum şekli yazılıdır. Bu karakterde biri baskın, diğeri çekinik iki gen vardır.

   Bitki	Oluştuğu çaprazlama	Tohum şekli
   K	kayıt yok	düz
   L	kayıt yok	düz
   M	K × L	düz
   N	K × L	buruşuk
   R	kayıt yok	düz
   S	N × R	düz
   T	N × R	buruşuk

   Bu soy kaydına göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
   1. A)
      Buruşuk tohum karakteri baskındır.
   2. B)
      S bitkisi saf döl olabilir.
   3. C)
      K ve L bitkileri saf döldür.
   4. D)
      R bitkisi melez döldür.
   İpucu

   • İki düz tohumlu bitkiden buruşuk tohumlu bir döl çıkması hangi karakterin baskın olduğunu gösterir?
   • Buruşuk tohumlu bir dölün iki genini hangi bitkilerden aldığını izle; bu, ataların genotipi hakkında ne söyler?
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: D

   1. Düz tohumlu K ile L'den buruşuk tohumlu N oluşmuştur: buruşuk karakter atalarda gizli kalmıştır, yani düz (D) baskın, buruşuk (d) çekiniktir.
   2. N buruşuk olduğu için dd'dir; d genlerinden birini K'den, birini L'den almıştır. K ve L düz olduğu için ikisi de Dd'dir (melez).
   3. T buruşuktur (dd); d genlerinden biri R'den gelmiştir. R düz olduğuna göre Dd, yani melez döldür.
   4. S düzdür ve buruşuk N'den mutlaka bir d geni almıştır; S'nin genotipi Dd'dir, saf döl olamaz. (M bitkisi DD de Dd de olabilir; kesin olarak belirlenemez.)

5. Soru 5 · LGS düzeyi · Akraba evliliklerinin genetik sonuçları· F.8.2.2.3

   Bir kalıtsal hastalık çekinik bir genle aktarılmaktadır; bu geni yalnız bir tane taşıyan kişi hasta olmaz, taşıyıcıdır. Kaan ile Elif kuzendir; ortak büyükbabaları bu hastalığın taşıyıcısıdır. Kaan ile Elif hasta değildir ve evlenmeyi düşünmektedir. Bu durumla ilgili şu yargılar ileri sürülüyor:

   I. Kaan ile Elif'in her biri hastalık genini büyükbabalarından almış olabilir.
   II. Kaan ile Elif'in çocuklarında bu hastalığın görülme olasılığı, akraba olmayan ve ailelerinde bu hastalık bulunmayan iki kişinin çocuklarındakine göre daha yüksektir.
   III. Kaan ile Elif hasta olmadığına göre çocuklarında bu hastalık kesinlikle görülmez.

   Buna göre bu yargılardan hangileri doğrudur?
   1. A)
      Yalnız I
   2. B)
      Yalnız III
   3. C)
      I ve II
   4. D)
      I ve III
   İpucu

   • Hasta olmayan bir kişi bu hastalığın genini taşıyabilir mi? Metindeki tanıma bak.
   • Ortak bir ataya sahip iki kişinin aynı geni taşıma olasılığını, akraba olmayan iki kişininkiyle karşılaştır.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: C

   1. Büyükbaba taşıyıcıdır; hastalık genini çocuklarına, onlar da kendi çocuklarına aktarabilir. Kaan ile Elif'in her biri bu geni büyükbabalarından almış olabilir. I doğrudur.
   2. Akraba olan kişilerin aynı çekinik geni ortak atadan almış olma olasılığı, akraba olmayan ve ailelerinde bu hastalık bulunmayan kişilerinkine göre daha yüksektir. Bu bir olasılık karşılaştırmasıdır; bir çiftin çocuğunda hastalığın görülüp görülmeyeceği kesin olarak ancak genleri bilinirse söylenebilir. İki taşıyıcı ebeveynin çocuğu bu geni ikisinden de alırsa hasta olur. II doğrudur.
   3. Kaan ile Elif hasta değildir ama taşıyıcı olabilirler; o zaman çocuklarında hastalık görülebilir. 'Kesinlikle görülmez' denemez; III yanlıştır. Doğru yargılar I ve II'dir.

6. Soru 6 · Kavrama · İnsanda cinsiyetin belirlenmesi· F.8.2.2.2

   İnsanda vücut hücrelerindeki eşey kromozomları kadında XX, erkekte XY biçimindedir. Bir ailenin ilk iki çocuğu kızdır ve aile üçüncü çocuklarını beklemektedir.

   Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      İlk iki çocuk kız olduğu için üçüncü çocuğun kız olma olasılığı daha yüksektir.
   2. B)
      Çocuğun cinsiyetini babadan gelen eşey kromozomu belirler.
   3. C)
      Annenin yumurta hücrelerinin bir kısmı Y kromozomu taşır.
   4. D)
      Çocuğun cinsiyetini annenin yumurta hücresindeki eşey kromozomu belirler.
   İpucu

   • Annenin üretebileceği yumurtalar hangi eşey kromozomunu taşıyabilir? Babanın spermleri?
   • İki ebeveynden hangisinin farklı eşey kromozomu taşıyan iki çeşit üreme hücresi oluşturduğunu bul.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: B

   1. Kadın XX olduğu için bütün yumurtalar X kromozomu taşır; annede Y kromozomu yoktur.
   2. Erkek XY olduğu için spermlerin yarısı X, yarısı Y taşır.
   3. Yumurtayı X taşıyan sperm döllerse çocuk XX (kız), Y taşıyan sperm döllerse XY (erkek) olur; cinsiyeti babadan gelen eşey kromozomu belirler.
   4. Her döllenme ayrı bir olaydır; önceki çocukların kız olması sonraki çocuğun cinsiyet olasılığını değiştirmez, her çocuk için kız ya da erkek olma olasılığı yarı yarıyadır.