LGS Soru Bankası / Fen Bilimleri / DNA ve Genetik Kod

2. DNA ve Genetik Kod

Bu bölümde soruları ve açıklamalarını inceleyebilirsin.

2. Ünite: DNA ve Genetik Kod

1. Soru 1 · Kavrama · DNA'nın eşlenmesi· F.8.2.1.3

   DNA'nın eşlenmesini modellemek isteyen bir öğrenci, iki zincirli bir DNA parçasını mavi boncuklarla yapıyor. Zincirlerden birindeki bazların sırası A - T - G - C - G'dir. Öğrenci, eşlenmede yeni yapılan zincirler için yalnız kırmızı boncuk kullanarak bu modelden DNA'nın eşlenmesine uygun biçimde iki DNA modeli elde ediyor.

   Buna göre öğrencinin oluşturduğu modellerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      Oluşan iki DNA modelinden biri yalnız mavi, diğeri yalnız kırmızı boncuklardan oluşur.
   2. B)
      Verilen zincirin karşısına dizilen yeni zincirin baz sırası A - T - G - C - G'dir.
   3. C)
      Verilen zincirin karşısına dizilen yeni zincirin baz sırası G - C - A - T - A'dır.
   4. D)
      Oluşan iki DNA modelinin her birinde bir zincir mavi, bir zincir kırmızı boncuklardandır.
   İpucu

   • Eşlenme başlarken DNA'nın iki zincirine ne olur? Yeni zincirler neyin karşısına dizilir?
   • Ayrılan her mavi zincirin sonunda hangi renkte bir zincirle eşleştiğini izle; baz sırası seçenekleri için A-T ve G-C eşleşmesini uygula.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: D

   1. Eşlenmede DNA'nın iki zinciri birbirinden ayrılır; her eski zincir, yeni zincirin dizilmesi için kalıp olur.
   2. Modelde eski zincirler mavi, yeni dizilen zincirler kırmızıdır. Ayrılan her mavi zincirin karşısına bir kırmızı zincir dizildiği için oluşan iki modelin her birinde bir mavi, bir kırmızı zincir bulunur.
   3. Baz eşleşmesi A-T ve G-C biçimindedir. A - T - G - C - G zincirinin karşısına T - A - C - G - C dizilir; bu sıra seçeneklerde verilen iki dizinin hiçbiriyle aynı değildir.

2. Soru 2 · Kavrama · Nükleotit, gen, DNA ve kromozom ilişkisi· F.8.2.1.1

   Bir öğrenci dört farklı renkte boncuğu uzun bir ipe art arda diziyor. Ardından ip üzerinde yan yana duran boncuk gruplarından bazılarını renkli bantlarla işaretliyor. Son olarak ipin tamamını küçük bir kartona sıkıca sarıyor; ip kısalıp kalınlaşmış bir yapıya dönüşüyor.

   Öğretmen, modeldeki her boncuğun bir nükleotiti, boncuklu ipin tamamının ise bir DNA molekülünü temsil ettiğini söylüyor.

   Buna göre öğrencinin modeliyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      Her boncuk bir geni, bantla işaretlenen her boncuk grubu ise bir nükleotiti temsil eder.
   2. B)
      Bantla işaretlenen her boncuk grubu bir geni, kartona sarılmış ip ise bir kromozomu temsil eder.
   3. C)
      Kartona sarılmış ipin tamamı tek bir geni temsil eder.
   4. D)
      Kartona sarılmış ip kromozomu temsil edemez; kromozom, DNA'dan ayrı bir yapıdır.
   İpucu

   • Bir bantla işaretlenen bölümde kaç boncuk var? Bu, gen ile nükleotit arasındaki ilişki hakkında ne söyler?
   • İp kartona sarıldığında içindeki boncuklar ve bantlar kayboluyor mu? DNA'nın hücre bölünmesinde aldığı biçimi düşün.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: B

   1. DNA, nükleotit adı verilen birimlerin art arda dizilmesiyle oluşur; modelde boncuklar nükleotit, boncuklu ip DNA'dır.
   2. Gen, bir özelliğin ortaya çıkmasını sağlayan, çok sayıda nükleotitden oluşan DNA bölümüdür; bantla işaretlenen boncuk grupları genleri temsil eder. Bir DNA üzerinde çok sayıda gen bulunur.
   3. Kromozom, DNA'nın proteinlerle birlikte kısalıp kalınlaşmış (paketlenmiş) hâlidir; kartona sıkıca sarılmış ip kromozomu temsil eder ve üzerinde birçok gen taşır. Küçükten büyüğe sıra: nükleotit, gen, DNA, kromozom.

3. Soru 3 · Pekiştirme · DNA'nın yapısı: baz eşleşmesi modeli· F.8.2.1.2

   Bir öğrenci kartonlarla merdivene benzeyen bir DNA modeli yapıyor. Merdivenin iki kenarını sarı (fosfat) ve yeşil (şeker) kartonları art arda dizerek oluşturuyor. Basamakları ise iki kenardaki baz kartonlarını ortada birleştirerek yapıyor. Baz kartonlarının renkleri şöyledir: kırmızı adenin (A), mavi timin (T), mor guanin (G), turuncu sitozin (C).

   Basamak	Sol kenardaki baz kartonu	Sağ kenardaki baz kartonu
   1	kırmızı	mavi
   2	mor	turuncu
   3	kırmızı	mor
   4	mavi	kırmızı

   Buna göre öğrencinin modeliyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      3. basamaktaki baz eşleşmesi DNA'nın yapısına uygun değildir.
   2. B)
      4. basamak, 1. basamaktaki bazları ters sırada taşıdığı için DNA'nın yapısına uygun değildir.
   3. C)
      2. basamaktaki baz eşleşmesi DNA'nın yapısına uygun değildir.
   4. D)
      Basamaklar da kenarlar gibi sarı ve yeşil kartonlardan yapılmalıdır.
   İpucu

   • Önce her basamaktaki renkleri renk listesinden bazların harflerine çevir.
   • Her basamakta eşleşme kuralını sına; bir çiftin hangi kenarda başladığı kuralı değiştirir mi, düşün.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: A

   1. DNA iki zincirlidir; zincirlerin kenarlarında şeker ve fosfat art arda dizilir, basamakları karşılıklı iki baz oluşturur. Öğrencinin kenarları bu yapıya uygundur.
   2. Eşleşme kuralı: A–T ve G–C. Renkleri bazlara çevir: 1. basamak A–T, 2. basamak G–C, 3. basamak A–G, 4. basamak T–A.
   3. 1, 2 ve 4. basamaklar kurala uyar; T–A çifti, A–T çiftinin ters kenarlara yerleşmiş hâlidir ve DNA'da bulunur.
   4. 3. basamakta adenin guaninle eşleştirilmiştir; bu eşleşme DNA'nın yapısına uygun değildir.

4. Soru 4 · LGS düzeyi · DNA'nın yapısı: modelleri değerlendirme· F.8.2.1.2

   Fen dersinde dört öğrenci birer DNA modeli yapıyor. Öğretmen, modelleri zincir sayısı, zincirlerin kenarlarında art arda dizilen birimler ve basamaklarda karşılıklı duran bazlar bakımından tabloya yazıyor.

   Öğrenci	Zincir sayısı	Kenarlarda art arda dizilen birimler	Basamaklardaki baz çiftleri
   Ece	2	şeker ve fosfat	A–T, G–C, C–G, T–A
   Mert	2	fosfat ve baz	A–T, G–C
   Selin	2	şeker ve fosfat	A–T, G–T, C–G
   Zeynep	1	şeker ve fosfat	basamak yok

   Buna göre hangi öğrencilerin modeli DNA'nın yapısına bütünüyle uygundur?
   1. A)
      Ece ve Mert
   2. B)
      Ece ve Selin
   3. C)
      Yalnız Ece
   4. D)
      Ece ve Zeynep
   İpucu

   • Bir DNA modelinin sağlaması gereken üç ölçütü yaz; her modeli üçüne birden göre sına.
   • Bir modelde tek bir hata bile varsa o model bütünüyle uygun sayılmaz; çiftleri tek tek kontrol et.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: C

   1. DNA'ya uygun bir model üç ölçütü birden sağlar: iki zincir, kenarlarda art arda şeker ve fosfat, basamaklarda A–T ya da G–C çiftleri (hangi kenarda hangisinin durduğu fark etmez).
   2. Ece: iki zincir, şeker-fosfat kenar; A–T, G–C, C–G, T–A çiftlerinin hepsi kurala uyar. Uygundur.
   3. Mert: kenarlara baz koymuş; bazlar kenarda değil basamaklarda bulunur. Uygun değildir.
   4. Selin: G–T çifti kurala uymaz. Uygun değildir.
   5. Zeynep: tek zincir; DNA iki zincirlidir. Uygun değildir. Bütünüyle uygun model yalnız Ece'nindir.

5. Soru 5 · Pekiştirme · DNA'nın eşlenmesi· F.8.2.1.3

   Bir öğrenci DNA'nın kendini eşlemesiyle ilgili şu yargıları yazıyor:

   I. Eşlenme, hücre bölünmeden önce gerçekleşir.
   II. Eşlenmede hata olmazsa sonunda oluşan iki DNA molekülünün baz sıraları birbirinin aynısıdır.
   III. Eşlenmede DNA'nın iki zinciri birbirinden ayrılır ve her zincirin karşısına uygun nükleotitler dizilir.
   IV. Eşlenmede oluşan hatalar her zaman onarılır; bu yüzden hiçbir hata yeni hücrelere aktarılmaz.

   Bu yargılardan hangileri doğrudur?
   1. A)
      I ve II
   2. B)
      I ve III
   3. C)
      I, II ve III
   4. D)
      I, II, III ve IV
   İpucu

   • Eşlenme, bölünmeyle oluşacak hücrelerin her birine ne kazandırmak için yapılır?
   • Bir hata onarılmazsa yeni hücrelere geçip geçemeyeceğini ve bunun hangi kavramla ilgili olduğunu düşün.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: C

   1. DNA, hücre bölünmeden önce kendini eşler; böylece bölünmeyle oluşan hücrelerin her biri bir DNA kopyası alır. I doğrudur.
   2. Eşlenmede iki zincir birbirinden ayrılır; her zincirin karşısına baz eşleşmesine uygun nükleotitler dizilir. III doğrudur.
   3. Her eski zincir kalıp olduğu için oluşan iki DNA molekülünün baz sıraları aynıdır. II doğrudur.
   4. Eşlenmede hatalar oluşabilir; bunların çoğu onarılır, ama onarılamayan bir hata yeni hücrelere aktarılabilir (mutasyon). IV yanlıştır. Doğru yargılar I, II ve III'tür.

6. Soru 6 · Pekiştirme · Kromozom sayısı ve gen· F.8.2.1.1

   Bazı canlıların vücut hücrelerinde bulunan kromozom sayıları tabloda verilmiştir.

   Canlı	Kromozom sayısı
   Sirke sineği	8
   İnsan	46
   Şempanze	48
   Patates	48
   Köpek	78

   Bu tabloya ve kromozomla ilgili bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
   1. A)
      Kromozom sayısı arttıkça canlının yapısı daha karmaşık hâle gelir.
   2. B)
      Şempanze ile patatesin kromozom sayıları aynı olduğu için kalıtsal özellikleri de aynıdır.
   3. C)
      İnsanın bir vücut hücresinde yalnız 46 gen bulunur.
   4. D)
      Bir canlının kromozom sayısına bakılarak yapısının ne kadar karmaşık olduğu söylenemez.
   İpucu

   • Tabloda insandan daha fazla kromozomu olan canlılara bak.
   • Kalıtsal özellikleri kromozomların sayısı mı, yoksa üzerlerindeki genler mi belirler?
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: D

   1. Tabloda patatesin (48) ve köpeğin (78) kromozom sayısı insandan (46) fazladır; kromozom sayısı arttıkça yapı karmaşıklaşsaydı patates insandan karmaşık olurdu. Kromozom sayısı karmaşıklığı göstermez.
   2. Şempanze ile patatesin kromozom sayısı aynı (48) olsa da kromozomlarındaki genler farklıdır; kalıtsal özellikleri farklıdır.
   3. Gen, DNA'nın bir bölümüdür; bir kromozomdaki DNA üzerinde çok sayıda gen bulunur. İnsan hücresinde 46 kromozom vardır, 46 gen değil.
   4. Söylenebilecek olan: kromozom sayısına bakılarak bir canlının ne kadar karmaşık olduğu söylenemez.