LGS Soru Bankası / Fen Bilimleri / Besin Zinciri, Fotosentez ve Solunum

10. Besin Zinciri, Fotosentez ve Solunum

Bu bölümde soruları ve açıklamalarını inceleyebilirsin.

6. Ünite: Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi

1. Soru 1 · Pekiştirme · Fotosentez hızını etkileyen faktörler· F.8.6.2.2

   Bir öğrenci, içinde su bitkisi bulunan bir beherin karşısına bir lamba koyuyor ve lambayı farklı uzaklıklara yerleştirerek bitkiden bir dakikada çıkan gaz kabarcıklarını sayıyor. Deney boyunca suyun sıcaklığı, bitki ve lamba aynı tutuluyor.

   Lambanın bitkiye uzaklığı	10 cm	20 cm	30 cm	40 cm
   Bir dakikada çıkan kabarcık sayısı	30	18	9	4

   Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      Bitkiden çıkan kabarcıklar, fotosentez sırasında açığa çıkan karbondioksit gazıdır.
   2. B)
      Lamba bitkiye yaklaştıkça bitkinin bir dakikada açığa çıkardığı oksijen miktarı artar.
   3. C)
      Lamba bitkiden uzaklaştıkça fotosentez hızı artar.
   4. D)
      Deneyin bağımsız değişkeni bir dakikada çıkan kabarcık sayısıdır.
   İpucu

   • Kabarcıklar hangi gazdır ve sayıları lambanın uzaklığıyla nasıl değişiyor?
   • Tablodaki kabarcık sayılarını uzaklık küçükten büyüğe doğru oku; değiştirilen ve ölçülen büyüklükleri de ayrı ayrı yaz.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: B

   1. Deneyde öğrencinin değiştirdiği büyüklük lambanın uzaklığıdır (bağımsız değişken); uzaklık değişince bitkiye ulaşan ışık şiddeti değişir.
   2. Ölçülen sonuç bir dakikada çıkan kabarcık sayısıdır (bağımlı değişken).
   3. Suyun sıcaklığı, bitki ve lamba aynı tutulmuştur (kontrol edilen değişkenler).
   4. Fotosentezde bitki karbondioksit kullanır, oksijen açığa çıkarır; kabarcıklar oksijendir.
   5. Uzaklık 10 cm'den 40 cm'ye çıktıkça kabarcık sayısı 30'dan 4'e düşer: ışık azaldıkça fotosentez hızı azalır. Tersinden, lamba yaklaştıkça dakikada açığa çıkan oksijen artar.

2. Soru 2 · Kavrama · Besin zinciri ve enerji akışı — biyolojik birikim· F.8.6.1.1

   Bir gölde yapılan araştırmada aşağıdaki besin zinciri belirleniyor:

   Su yosunu → Su piresi → Sazan balığı → Balıkçıl

   Yakındaki tarlalardan göle karışan bir tarım ilacının, canlıların vücudunda parçalanmadığı ve vücuttan atılmadan biriktiği biliniyor.

   Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      Su pireleri, su yosunlarından aldıkları enerjinin tamamını sazan balıklarına aktarır.
   2. B)
      Bu besin zincirinde birey sayısı en fazla olan canlının balıkçıl olması beklenir.
   3. C)
      Tarım ilacının en çok birikmesi beklenen canlı, suyla en çok temas eden su yosunudur.
   4. D)
      Vücudunda tarım ilacı yoğunluğunun en fazla olması beklenen canlı balıkçıldır.
   İpucu

   • Bir basamaktaki canlının aldığı enerjinin ve vücuduna giren ilacın sonra nereye gittiğini ayrı ayrı düşün.
   • Bir sazan balığı yaşamı boyunca kaç su piresi yer? Parçalanmayan bir madde bu yolla nasıl taşınır?
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: D

   1. Su yosunu üretici; su piresi, sazan balığı ve balıkçıl tüketicidir.
   2. Her canlı aldığı enerjinin bir kısmını kendi yaşamsal olaylarında kullanır, bir kısmı ısı olarak çevreye geçer; bir üst basamağa enerjinin ancak küçük bir kısmı aktarılır. Enerjinin tamamı aktarılmaz.
   3. Enerji yukarı doğru azaldığı için üst basamaklardaki canlıların birey sayısı da azalır; birey sayısı en fazla olan su yosunu, en az olan balıkçıldır.
   4. İlaç vücutta parçalanmadığı ve atılmadığı için bir canlının yediği bütün besinlerdeki ilaç onun vücudunda toplanır. Bir sazan çok sayıda su piresi, bir balıkçıl çok sayıda sazan yer; ilaç her basamakta yoğunlaşır (biyolojik birikim).
   5. Bu yüzden ilaç yoğunluğunun en fazla olması beklenen canlı zincirin son halkası olan balıkçıldır.

3. Soru 3 · Pekiştirme · Fotosentezin gereksinimleri — kontrollü deney tasarımı· F.8.6.2.1

   Bir öğrenci, "Bitkilerin besin üretebilmesi için karbondioksit gereklidir." hipotezini test etmek istiyor. Aynı türden, aynı büyüklükteki dört bitkiyi önce iki gün karanlıkta bekleterek yapraklarındaki nişastanın tükenmesini sağlıyor. Sonra bitkileri aynı sıcaklıktaki kapalı fanuslara koyuyor ve aşağıdaki düzenekleri kuruyor. Karbondioksit "yok" yazan fanuslara, havadaki karbondioksidi tutan bir madde konulmuştur. Bir gün sonra yapraklarda nişasta oluşup oluşmadığına bakılacaktır.

   Düzenek	Işık	Karbondioksit	Su
   I	Var	Var	Var
   II	Var	Yok	Var
   III	Yok	Var	Var
   IV	Yok	Yok	Var

   Öğrencinin hipotezini test edebilmesi için hangi iki düzeneğin sonuçlarını karşılaştırması gerekir?
   1. A)
      I ve II
   2. B)
      I ve III
   3. C)
      II ve III
   4. D)
      III ve IV
   İpucu

   • Hipotez hangi maddeden söz ediyor? Karşılaştıracağın iki düzenekte yalnız o farklı olmalı.
   • Yalnız o maddenin farklı olduğu çiftleri bul; sonra bu çiftlerin hangisinde bitkinin besin üretmesi için gereken öteki koşulların da sağlandığına bak.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: A

   1. Hipotezde sınanan değişken karbondioksittir; karşılaştırılan iki düzenekte yalnız karbondioksit farklı olmalı, öteki koşullar aynı tutulmalıdır.
   2. Yalnız karbondioksidin farklı olduğu çiftler I-II ve III-IV'tür. I-III çiftinde ışık değişir; II-III çiftinde hem ışık hem karbondioksit değişir, sonucun hangisine bağlanacağı bilinemez.
   3. Fotosentez için ışık da gereklidir. III ve IV düzeneklerinde ışık olmadığı için ikisinde de besin (nişasta) üretilemez; iki sonuç aynı çıkar ve karbondioksidin etkisi görülemez.
   4. I ve II düzeneklerinde ışık ve su vardır, yalnız karbondioksit farklıdır. I'de nişasta oluşup II'de oluşmaması karbondioksidin gerekli olduğunu gösterir.

4. Soru 4 · Pekiştirme · Solunum — mayalarda oksijensiz solunum deneyi· F.8.6.2.3

   Bir öğrenci dört şişe hazırlıyor, şişelerin ağzına birer balon geçiriyor ve şişeleri bir saat bekletiyor. Şişelere konan su miktarları eşittir; şeker konan şişelerde şeker, maya konan şişelerde maya miktarı da eşittir.

   Şişe	İçindekiler	Suyun sıcaklığı	Bir saat sonra balon
   1	Su + şeker + maya	35 °C	Şişti
   2	Su + şeker	35 °C	Şişmedi
   3	Su + maya	35 °C	Şişmedi
   4	Su + şeker + maya	5 °C	Çok az şişti

   Birinci şişedeki balonda toplanan gaz kireç suyundan geçirildiğinde kireç suyu bulanıklaşıyor.

   Öğrenci deneyle ilgili şu çıkarımları yapıyor:

   I. Balonu şişiren gaz, mayaların solunumu sonucunda açığa çıkan karbondioksittir.
   II. Mayalar solunumda besin olarak şekeri kullanmıştır.
   III. Mayaların solunum hızı ortamın sıcaklığından etkilenir.

   Bu çıkarımlardan hangileri doğrudur?
   1. A)
      I ve II
   2. B)
      I ve III
   3. C)
      II ve III
   4. D)
      I, II ve III
   İpucu

   • Her çıkarım için tabloda yalnız bir koşulu farklı olan iki şişeyi bul.
   • Balonun şiştiği şişeyi, şekerin, mayanın ve sıcaklığın tek tek farklı olduğu şişelerle karşılaştır.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: D

   1. 1. şişede balon şişmiş, mayanın olmadığı 2. şişede şişmemiştir: gazı mayalar açığa çıkarmıştır. Kireç suyunu bulandıran gaz karbondioksittir. Mayalar şekeri solunumla parçalayıp karbondioksit açığa çıkarır. Ağzı balonla kapalı şişede oksijen azaldıkça bu işi oksijensiz solunumla sürdürür ve bu sırada etil alkol de oluşur. I doğrudur.
   2. 1. ve 3. şişeler arasındaki tek fark şekerdir; şeker olmayan 3. şişede balon şişmemiştir. Maya kendi besinini üretemez, solunumda şekeri kullanmıştır. II doğrudur.
   3. 1. ve 4. şişelerde içerik aynı, yalnız sıcaklık farklıdır; 5 °C'deki 4. şişede balon çok az şişmiştir. Düşük sıcaklıkta mayaların solunumu yavaşlamıştır. III doğrudur. Üç çıkarım da doğrudur.

5. Soru 5 · Kavrama · Oksijenli ve oksijensiz solunum — kas yorgunluğu ve ekmek hamuru· F.8.6.2.3

   • Ayşe 100 metre yarışını olabildiğince hızlı koşuyor. Yarışın sonunda bacak kaslarında yorgunluk hissediyor; dinlendikçe yorgunluğu geçiyor.
   • Bir fırıncı un, su ve mayayla yoğurduğu hamuru ılık bir yerde bekletiyor. Hamur kabarıyor ve içinde küçük gaz boşlukları oluşuyor.

   Bu iki gözlemle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
   1. A)
      Ayşe'nin kaslarındaki yorgunluğa, oksijenli solunumda oluşan karbondioksidin kaslarda birikmesi yol açar.
   2. B)
      Ayşe'nin kaslarındaki yorgunluk da hamurun kabarması da oksijensiz solunumla ilişkilidir.
   3. C)
      Oksijensiz solunumda besinlerden, oksijenli solunuma göre daha fazla enerji elde edilir.
   4. D)
      Ayşe'nin kaslarında oksijensiz solunum sonucunda, hamurdaki gibi etil alkol ve karbondioksit oluşur.
   İpucu

   • Hızlı koşan birinin kaslarına yetecek kadar oksijen ulaşabilir mi? Hamurun içindeki mayalar hangi koşulda solunum yapıyor?
   • İki gözlemde oluşan maddeleri ayrı ayrı yaz; sonra bu solunum türünde elde edilen enerjiyi öteki solunum türüyle karşılaştır.
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: B

   1. Hızlı koşuda kaslara yetecek kadar oksijen ulaşmaz; kas hücreleri enerjinin bir kısmını oksijensiz solunumla elde eder. Oksijensiz solunum sırasında kaslarda laktik asit oluşur; ders kitabı kas yorgunluğunu bu durumla ilişkilendirir (yorgunluğun başka sebepleri de vardır). Dinlenince kaslara yeniden yeterli oksijen ulaşır.
   2. Hamurdaki mayalar oksijensiz solunum yapar; açığa çıkan karbondioksit hamurda gaz boşlukları oluşturup hamuru kabartır, ayrıca etil alkol oluşur.
   3. Yani iki gözlem de oksijensiz solunumla ilişkilidir; ancak ürünleri farklıdır: kasta laktik asit, mayada etil alkol ve karbondioksit.
   4. Oksijensiz solunumda besin tam parçalanmadığı için oksijenli solunuma göre daha az enerji elde edilir.

6. Soru 6 · LGS düzeyi · Fotosentez ve solunum birlikte· F.8.6.2.3

   Bir öğrenci aynı büyüklükteki dört kapalı cam fanusu aynı sıcaklıkta altı saat bekletiyor. Fanuslara konulan bitkiler aynı türden ve aynı büyüklüktedir. Başlangıçta fanuslardaki karbondioksit miktarı eşittir.

   Fanus	İçindekiler	Ortam	Altı saatte karbondioksit miktarındaki değişim
   1	Bitki	Işıklı	40 birim azaldı
   2	Bitki	Karanlık	10 birim arttı
   3	Bitki ve bir salyangoz	Işıklı	25 birim azaldı
   4	Boş	Işıklı	Değişmedi

   Bu sonuçlarla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
   1. A)
      1. fanustaki bitki ışıkta yalnız fotosentez yapmış, altı saat boyunca hiç solunum yapmamıştır.
   2. B)
      2. fanusta karbondioksit arttığına göre bitki karanlıkta fotosentez yaparak karbondioksit üretmiştir.
   3. C)
      3. fanusta azalmanın 1. fanustakinden az olmasının sebebi, salyangozun solunumla karbondioksit vermesidir.
   4. D)
      4. fanus, ışığın fotosentez hızına etkisini göstermek için bu deneye eklenmiş bir düzenektir.
   İpucu

   • Önce yalnız tek bir koşulu farklı olan fanus çiftlerini bul: 1 ile 2, 1 ile 3, 1 ile 4.
   • Karanlıkta bitkide hangi olay sürer, hangisi durur? Salyangoz fanusa ne katar?
   Cevap ve çözüm

   Doğru cevap: C

   1. 4. fanusta canlı yoktur ve karbondioksit değişmemiştir. Bu, değişimin fanustan ya da ışıktan değil canlılardan kaynaklandığını gösterir.
   2. 2. fanusta karanlıkta fotosentez olmaz; bitki solunum yaptığı için karbondioksit artar. Bitkiler ışıkta da solunum yapar, ama ışıkta fotosentez solunumdan hızlı olduğu için 1. fanusta karbondioksit azalır.
   3. 1 ile 3 arasındaki tek fark salyangozdur. Salyangoz solunumla karbondioksit verdiği için 3. fanusta azalma daha küçüktür (25 < 40).
   4. Işığın etkisi 1 ile 2 karşılaştırılarak görülür; 4. fanus bunu göstermez.